Ka lung an rak ka l}n ter

Gordon Za {hio (Tlangpi)

Mah kong ka [ial lai ahhin kai ruat lenta. Aho ruahnak va hal ding an um lem lo i keimah lungchung chuak a si caah [ial ko ne ning ka ti i ka [ial. Ka nun hlun van langhter a si ko sawk ka ti i ka sia a rem ko.

Keimah hi ka no lio tein hla sak a duhmi le hlasak ngaih a huam tukmi ka rak si. Ki[ar tum le hlasak ka ti cang ahcun rawl ei hmanh ka philh tawn. Mandalay University ka kai lio lebang ahcun hlasak le hlaphuah in pawcawm kawl ka rak itim bal. Amah bel kan Lai hla a ngaitu ding an tlawm tuk caah a si khawh lo ding kha kai fiang [han. A si khawhlonak ka rak ruah ah ka tha a chia tuk ka ngaih z0ng a rak chia. Asinain Lairam ka tlun hnu zongah cozah rian ka [uan tiang bak hla phuah le hlasak cu ka uar [hiam[hiam i Thantlang i kum 1972 in 1980 tiang hrawng a um balmi nihcun an ka hngalh ko lai.

Keimah nih ka sak duh le ka phuah duh lawng a si lo, hlasak thiam le aw [ha hi cu ka rak uar tuk hna i an hlasak ngaih hi a cim in ka rak cim lo. Vuleicung minung lakah ka rak hngar cem mi hna cu hlasak thiam le hlasak in a paw ai cawmmi an rak si. Kawl hla ka sak ahhin an Kawl aw chuah ning tein (atanpi ngai in) rak chuah kho ning law Kawl hla sak in pawcawm hi ka rak itim taktak ko hnga. Asinain ka lung a rak donghnak a um.

Voikhat cu Mandalay University hmunkulh chung um Mala sawng (nu umnak inn) phuanh puai ah hla sak an rak kan fiat ve i Thawngte (Pu Khua Thawng, Ngun Kip {ial pa) he Kawl hla kan rak sa. Kan sakmi hla cu Pu Biak Ceu i a rak phuahrni a si. John Rush Thawng (Pu Ngun Thawng) ki[a a [ha tukmi ka rak hlan. Thawngte nih tenor a ka laih i kei nih a lanh ka sak. Kan sak thlu zongah mipi nih an zapei an kan benghpiak len ko i kan thiam ngai rua, an lung zong a leng pah men lai tiah ka rak ruah. A thai zing siangin kan kai ah kan khaan ka hawi nu nih "Gordon, nizan i hla nan sak ahkhan nan aw a [ha tuk nain nanmah holh in nan sak i a sullam bel kan hngallo," a van ka ti. Cu bia ka theih cun ka thinhun le ka ningzah ai cawh. Za remruam seh, Kawl hla cu a sak in ka sa ti lai lo ka ti i Mirang hla tu hi biatak tein ka cawng. Cun hlasak i pawcawrn cun ka si kho ti lo ka ti i kai ma ziar.

Hlasak ka rak uar zia le ka rak duhzia tu cu hi vial in siseh law, ka hrin[han hlan i hla in ka lung a ka thawhtertu le ka lung a rak ka lentertu hna kong tlawrnte in ka van [ialta lai. Ka lung kai thlen hnu zongah azei maw caan ahcun aw hno le aw rua a ngeimi nih hla bia [ha le hla aw remmi hla an van sak ka theih ahcun lunglen kai tim [hiam nain, a hlan tluk lawmmam cun ka tuar ti lo ka ti lai.

Tangnga ka cawn ri in hlasak thiam hi ka rak uar tuk cang hna. A tanglei minung hna hi Farrawn i tangnga ka cawn ri in ka tlanval i cozah rian ka [uan tiangah hla in ka lung a rak ka lentertu hna an si.

1. Farrawn Hrang Zel:A fa min fiangte in ka theih lo caah a min in ka [ial. Amin hnu ah Thantlang peng, Farrawnkhua ti ding a si nain Kawl nawl kai cawn. Hlan lio hlasak thiam Ting[an zong {uan[e Ting[an an rak ti i Ting Aung zong Lashio Ting Aung an rak ti hna phun khin Farrawn Hrang Zel ka tinak a si. A dang zong hi tihin an khua he keep in ka ti ko hna lai.

Pu Hrang Zel cu mi mui dawh cu a si lo nain, mi pumrua chuak thiam, mi cak le bawlung chuih thiam tukmi a rak si. Mi hlan ah ki[ar tum zong a rak thiam hmasa mi, solfa le hla zong a thiam tuk mi a si. Achan lioah kan tlang ah (Vanzang Tlang) a rak lang sarmi a si. Farrawn i siangin kan kai lioah Hrang Zel hla a sa lai ti ka rak theih ahcun, zeitluk ruah a sur zongah zan pumh ka rak hrelh bal lo. A hla sakmi tampi lakah dar hlasa i a rak i khumhmi (Hakha Pu Uk Mang nih a rak ngeih) "Van Sang Ka Hram Har Tuk Ai" timi thih[ian hla a sakmi cu atu hi capar ka [iallio zongah hnathlam ah a leng. Mithi zuun a ngai mi le dawtmi he ai [henmi hna nih ngai cio hna selaw an celh lai lo. An [ah lo le a ik tal cu an ik lai. Atu zongah hin, [epphel le VCD ti bantuk ah i tleng kho seh law an cawk duh cio lai tiah ka ruah.

2. Farrawn Hrang Zel, Farawn Van Thang, Vanzang Lai Er, Farrawn Din Lole Dawt Par:Kum 1964 ah a si ko rua, Tlanglo khua ah Van Zang Kuria civui a rak um i tiral lei le Zahau tlang lei zong in mi tam ial an rak tlung. Cu lio hrawng ahcun Mirang hlasak hi rak uar ka te a si i aw [ha lo hmanh nih Mirang hla an sak cang ahcun an rak laar ngai. Voikhat cu Zarhteni zing pumh ah a cung lei minung panga nihhin Mirang hla an rak sak. An sakmi hla cu "I'm All Upon The Alter Blessed Saviour Divine" timi a si. An aw a [ha dih, an irem tuk hringhran i, vanmi nih hlah maw an sak ti awk tluk in an thiam. A ngaih kan cim lo tuk i an nolhter hna. Philippines ram ka um lio kai khawmhnak i ka hmuh mi hlaremh bu dah tilo cu mah hna tluk i mi lungtho viar le ngaihnuam in "group song" a sa mi ka thei bal hna lo. Van khirh [han khawh si sehlaw cu sing khat cawi hmanh in hmuh le ngaih ka duh rih.

3. Thlualam Biak Ceu: A aw a [hat tuk caah ralkap a tlak hnuah Kawl hlasak aw chuah an cawnter. Maymyo {atmadaw {iwain (Music Grou) ah an luhter. Amah ai tel chung cu an group chungah a laar cem le uar cemmi a si. Indipendence ni i Mandalay i hlasak puai i an rat zongah mipi uar cem mi cu Pu Biak Ceu a si. Kawl min in Ko Aung Shwe an rak ti. Kawl hla he Lai hla he a phuah tung.

A hla phuah hi a sak an nuam tuk. Kan tlanval lio i kan rak uar cemmi cu "{hal Khuapau Meithang Zam Nih Fing le Tlang A Cul Dih Cang"' timi a rak si. Kan Lai ram ah [hai caan i ti ngalung kan dumnak kong a van hlawinak a si. Hi hla hi a run in, a bass he tenor he, eltro he kan van sak cang ahcun lung a leng thluahmah ko. Tluang dang um mi hna nih van theih i van ngaih cang ahcun semnak kan Lairam le khuachuah mual van hlam ruangmang lo awk a [ha lo. Amah i a rak sak ka theihka le bang ahcun [ah kai tim. Nungak rak si ning law a zuun in ka zaw bak hnga."

4. Tlangpi Tin Tlung: Kan khua a si ruangah ka timi a si lo. Ka lungtak in ka khansa ningte in ka chimmi a si. Tin Tlung tluk i hlasak thiam hi minung pumpak in ka tong rih hna lo. Key niam i a sak zong ah a [ha, key sang i a sak zong le a ngaih a nuam [hiam. Cun a hla key ningte i a sak cang ahcun chim hau lo. A thiam tuk ah van pamh awk deng tiang in a thiam. Zan[im thlapa vang tang Tlangpi khualai ah ki[ar a hun i tum i zuun ngaih hla a sak cang ahcun nuntung he nungak he ihkhun i lunglen celh lo i ai hngilh kho lo na, thlalangawng in a van bih i a ngai na an si tawn. A lanh lai an siang tawn lo. Amah lawng a sak lawngah a si lo mibu he a sak zong le Tin Tlung ai tel poh ahcun an hla remh ai rem zungzal. Mah lunglen tawk ki[ar tum zong ai thiam i ki[ar chia nawn te zong a rak ngei.

Mizo hla le Lai hla he tamtuk a rak thiam hna. Pathian hla zong hi a rak thiam tuk. Puai kip i hla a sak tikah i nolh rih seh, sa rih seh ti lengrnang a si. Puai i "Cuai lo Parte," "Kan Karlak ah Ti Runnawi Nih Hong Kan Dang Hmanh Seh Nunnem," ti le "Airau Hnah" ti hla pawl a van sak ahcun, a aw [hat le hno lawng a si lo, a bia zong fiang tuk in sa tawn kaw, nu nihhin a celh in an celh lo. "Ai ka thi ko la, cu tluk thiarn cu dah" tiah an hrampah in an chim i an cikcik tawn. Anih cu Thantlang ah ai [hial caah Fam Men he "Maw Maw Maw Maw Maw" an sak hlan piin kan pengah a min a thang cang. A hrin[han hnu cun zuun hla cu a sa ti lo. Pathian hla bel atu tiang a tar pah ve cang nain a sa peng rih.

5. Lungding Kio Hmung: Malaysia a um hlan in kan pengah Tin Tlung he a laar lakmak mi a si. A cheu nihcun Tlangpi Tin Tlung nakhmanh in an uar deuh. Hlasak lawng a si lo, hla phuah zong a thiam. Ki[ar tum zong a thiam. Biaknaklei zognah hmanmi a rak si pah i hla ho le hla hruai zongah ai za. Laimi hi tam deuh ikpak usihlaw hlasak le hla phuah in ai cawm diam hnga. Pu Kio Hmung cul nannganzi lei zong a uar pah mi a si fawn. Kan ram hi [ha sehlaw, hong kir seh law, nannganzi [aza hawt pah ah i[hit awk ah ai remtuk. Ram hla, lunglen hla, zunngaih hla, Pathian hla ti phun lawng si loin, tihraam hla phuah le nun a diklo mi hna hei ngiar bu in hla phuah zong a thiam. Zapi theih le hngalh a si ko i a nih kong cu tam ka [ial lailo. Hi vial in zaa ko seh.

6. Lungding Fam Men:Lung Ding Mente  bantuk i aw [ha le hlasakthiam cu an rak um pah ko nain, mithmai le kut le ke he, chanthar hla sak phun in Laimi nu ah arak sa ngammi cu amah hi a si lai dah ka ti. Lungding hi khuafate a si nain Fam Men le Kio Hmung ruangah khua minthang ah a cang. Cer Hliang nih a van peh chih ve. Mahhna pathum ruangah mi tampi nih Lungding poh hlasak an thiam rua ti deng in an ruah hna.

Lungding Mente lar ai thoknak cem cu keimah Thantlang council i rian ka [uan lio in a si. Lai Miphun Ni ah ka rak cah hna i, Tin Tlung he, Kio Hmung he amah he, Falam khua ah ka rak kalpi hna. Hla phuah thiam Tlangpi Pu Van Or zong ai tel rua ka ti, fiangset in ka cing tilo. Thantlang certual rawn ah kan rak sakter hna i an thiam tuk, kan lung an kan ton tuk caah Falam tiang kan rak kalpi hna Falam townhall i Tin Tlung he maw, Kio Hmung he hme, fiang in ka cing tilo, "Dawtnak Biasung Chim Ding Kan Ngei" ti hla, Pu Van Or i a phuahmi, an van sak ahcun, hallpi i mipi aw nih a tlirh hut ko. Fifik aw le pei bengh thawng cu, van khuari bang ai zel. RTC lei lutlai Kawl bawipa lebang nihcun a uar tukah Kalemyo i lanhpi i hlasa dingin i [hit hmanh a duh. Mente nih duh tawk i zuun hla a sak ahcun patung zong kan cuai viar ko. Pinee Lohngan Sitseizi Ohkathah a kan tlawn lioah kan zungah hla kan sakter i a ngaitu poh [in an duh tilo. Dah (Patromax) a mih caah kan rak maak. Electric rak um sehlaw zan vaar in ngaih kan rak huam. Pakhat pa lebang nih cun a aw lawng [hit awk [ha sehlaw ka [hit hnga, nupi ka rak ngeih cu a poi tuk a rak ti phah.

7: Sialam Hoi Chin:MaChin ti zongah kan rak auh. Atu cu Sangau ah va a ngei i a um cang. Thantlang peng pumpi nih vankau lam phei seh tiin nitlak lei kap in (atu lam) kan rak cawh lio cu a si na loin, hla sak a thiam, cun aw chuah le pum cawlcangh a thiam. Hla a van sak i a vang nih pah ahcun, ai rem thiam tuk. Lam cawh hla i ka rak phuahmi, "Zei nih Celh Hlah Lungrual in, Kan Chimh Dih Lai Fing Le Tlang Cu" ti hla Ma Chin le Borte (Pi Ngun Bor) le Pu Kio Hmung te pawl nih a group i an van sak taktak cu, lam co val le patung poh cu an taw an phok dih. A zoh an rak cim hna lo. Riahbuk kip ah zan chiar kan vah hnawh hna i hla in lamco mi kha ka va hnemh hna.

Zan meiceu tang i MaChin nih, "Lairam Na Dam Maw" ti hla, Pu Biak Ceu phuahmi, a van sak ahcun a ngaitu vialte nih kan ram dawtnak kan van ngei viar ko rua ti tluk khin ka lung a kan hlauh. Zapi nih an cim lo i kan nolhter lengmang. Sialam ah tlung tuan lo le khuathlang ah peem loin, Thantlang ah rak um thai sehlaw hlasak ah a min a rak laar ngai ve ding a si.